Bí Ẩn Gốm Quảng Đức Phú Yên Thế Kỷ XVII – XVIII: Tuyệt Kỹ Men Vỏ Sò Hỏa Biến, Lò Bầu Đốt Củi Mằng Lăng Và Di Sản Độc Bản Miền Đất Phú

1. Khởi Nguyên Dòng Gốm Huyền Thoại Bên Dòng Sông Cái Phú Yên

Trong bản đồ gốm sứ Việt Nam kéo dài từ Bắc vào Nam, nếu như Bát Tràng trứ danh với men rạn cổ, Chu Đậu lừng lẫy với sắc men lam thanh hoa, hay Cây Mai – Chợ Lớn nổi bật với phù điêu đa sắc đô thị, thì ở dải đất miền Trung nắng gió Phú Yên lại tồn tại một dòng gốm cổ vô cùng bí ẩn và độc đáo: gốm Quảng Đức Phú Yên. Ra đời vào khoảng cuối thế kỷ XVII đến đầu thế kỷ XVIII, gắn liền với hành trình mở cõi của cư dân Việt vùng Dinh trấn Phú Yên, gốm Quảng Đức không chỉ đơn thuần là vật dụng sinh hoạt mà đã trở thành đỉnh cao của nghệ thuật tương tác giữa con người và tự nhiên.

Nằm dọc theo hạ lưu sông Cái (thuộc xã An Thạch, huyện Tuy An, tỉnh Phú Yên), làng gốm Quảng Đức từng là một trung tâm giao thương sầm uất. Đất sét đồi vùng An Định kết hợp cùng nguồn nước phù sa sông Cái đã tạo nên nguồn nguyên liệu cốt gốm dẻo mịn, có khả năng chịu nhiệt cao cực kỳ đặc biệt. Tuy nhiên, điều làm nên sự kinh ngạc cho các nhà nghiên cứu mỹ thuật và khảo cổ học quốc tế không nằm ở dáng hình mộc mạc của những chiếc hũ, bình, hay chậu tráng men, mà chính là tuyệt kỹ tráng men hỏa biến từ vỏ sò huyết Đầm Ô Loan – một kỹ nghệ độc bản chưa từng ghi nhận ở bất kỳ trung tâm ceramic nào khác trên thế giới.

Chú thích ảnh: Cổ vật gốm sứ với kỹ thuật nung tro và khoáng chất tự nhiên mang sắc thái nghệ thuật đặc trưng (Nguồn: Wikimedia Commons / Public Domain)

2. Tuyệt Kỹ Men Vỏ Sò Ô Loan: Sự Hòa Quyện Kỳ Diệu Của Đất, Lửa Và Biển Cả

Nếu như các trung tâm gốm truyền thống khác thường sử dụng đá thạch anh, tro thực vật hoặc khoáng sản kim loại để pha chế men tráng, thì các nghệ nhân gốm Quảng Đức Phú Yên lại sáng tạo ra một công thức mang tính cách mạng: sử dụng vỏ sò huyết lấy từ Đầm Ô Loan. Vỏ sò sau khi thu gom được đập dập hoặc xếp trực tiếp vào lò nung cùng với sản phẩm gốm mộc đã tráng men tro tự nhiên.

2.1. Cơ chế hóa học và hiệu ứng hỏa biến thủy tinh hóa

Dưới tác động của nhiệt độ nung cực cao vượt ngưỡng 1.200°C trong lò bầu đốt củi, thành phần Canxi Cacbonat (CaCO3) trong vỏ sò huyết bị phân hủy mạnh mẽ thành vôi sống (CaO) và khí CO2. Lượng vôi sống này giải phóng trực tiếp trong không gian nung khử, đóng vai trò như một chất trợ dung (flux agent) cực mạnh, làm giảm nhiệt độ nóng chảy của lớp men tro gỗ trên bề mặt cốt gốm.

• Vệt chảy thủy tinh dính vỏ sò: Khi vôi sò tan chảy, nó kéo theo các giọt men tro chảy vệt xuống thân bình, để lại những vệt loang ngọc bích, xanh da lươn hoặc da cam đốm nâu vô cùng sinh động.
• Dấu ấn vỏ sò nguyên bản: Nhiều hiện vật khảo cổ cho thấy vỏ sò nung chảy găm chặt vào cốt sứ, tạo nên những hoa văn đốm trắng ngà gồ ghề tự nhiên – một chứng tích không thể giả mạo của gốm Quảng Đức.

2.2. Màu sắc hỏa biến không lặp lại

Chính sự phân bố không đều của luồng nhiệt và tàn tro vỏ sò trong khoang lò đã tạo ra tính chất "độc bản" tuyệt đối. Không có hai chiếc bình gốm Quảng Đức nào giống hệt nhau. Mỗi sản phẩm khi ra lò là một tác phẩm hội họa của ngọn lửa, phản chiếu màu sắc từ xanh lục ngọc thạch, nâu sẫm phù sa cho đến sắc đỏ da cam rực rỡ của oxit sắt hoàn nguyên.

3. Nghệ Thuật Lò Bầu Hai Ống Khói Và Bí Cuyết Đốt Củi Mằng Lăng

Để đạt được nhiệt độ nung lý tưởng cho men vỏ sò biến chuyển, người thợ Quảng Đức không dùng lò đứng hay lò rồng thông thường mà phát minh ra cấu trúc lò bầu cổ truyền với thiết kế hai ống khói đặc trưng. Cấu trúc này giúp tối ưu hóa luồng khí đối lưu, giữ nhiệt lượng ổn định và tạo ra môi trường nung khử mạnh mẽ.

"Nung gốm Quảng Đức Phú Yên không phải là công việc kỹ thuật thuần túy, mà là cuộc đối thoại kéo dài ba ngày ba đêm giữa nghệ nhân với ngọn lửa. Chỉ một sơ suất nhỏ trong việc giữ nhịp củi mằng lăng cũng có thể làm sập cả lò gốm hoặc biến lớp men vỏ sò thành tro bụi."

3.1. Nhiên liệu củi Mằng Lăng và củi Chành Rành

Nghệ nhân Quảng Đức chỉ dùng duy nhất loại củi lấy từ cây Mằng Lăng (bằng lăng rừng) kết hợp với củi Chành Rành làm nhiên liệu đốt lò. Củi mằng lăng có đặc tính gỗ chắc, khi cháy tỏa nhiệt lượng cực lớn và đều, than giữ nhiệt lâu mà không tạo quá nhiều tro bụi bẩn làm hỏng cốt gốm. Tàn tro của củi mằng lăng chứa hàm lượng Silic và Kali cao, khi bay lơ lửng trong lò sẽ tự bám vào cốt gốm mộc tạo thành lớp men tro tự nhiên (natural ash glaze) óng ánh.

Chú thích ảnh: Sự nhẫn nại và sức mạnh thể chất của nghệ nhân trong các công đoạn chế tác thủ công truyền thống (Nguồn: Wikimedia Commons / Public Domain)

3.2. Quy trình nung "Ba Ngày Ba Đêm" khắt khe

Giai đoạnThời gianKỹ thuật kiểm soát lửaMục tiêu đạt đượcThắp lửa (Nung om)Ngày thứ 1Lửa nhỏ, giữ khói nhẹ bằng củi chành rànhThoát hơi ẩm hoàn toàn trong cốt gốm mộcTăng nhiệt (Nung thúc)Ngày thứ 2Nạp củi mằng lăng liên tục, mở tối đa cửa gióĐưa nhiệt độ khoang lò lên 1.000°C - 1.200°CHỏa biến & Ép menNgày thứ 3Rải vỏ sò huyết, nung khử oxy bằng than hồngPhân hủy CaCO3 vỏ sò, tạo vệt chảy men hỏa biến

4. Di Sản Khảo Cổ Và Giá Trị Mỹ Thuật Đô Thị – Giao Thương Đường Biển

Vào thời kỳ hoàng kim thế kỷ XVII – XVIII, gốm Quảng Đức Phú Yên không chỉ phục vụ nhu cầu nội địa của vùng Nam Trung Bộ mà còn theo các thương thuyền dòng sông Cái ra cảng biển Tiên Châu, tham gia vào con đường hải hành thương mại liên vùng. Các sản phẩm như hũ đựng rượu, lu tích trữ nước, bình vôi, chậu kiểng gốm Quảng Đức đã xuất hiện phổ biến trong các di chỉ khảo cổ từ Nam Trung Bộ đến tận vùng đồng bằng sông Cửu Long.

Chú thích ảnh: Sự chính xác và kinh nghiệm tích lũy qua nhiều thế hệ là chìa khóa tạo nên các kiệt tác di sản (Nguồn: Wikimedia Commons / Public Domain)

4.1. Vẻ đẹp mộc mạc nhưng đầy khí chất thiền định

Khác với sự trau chuốt cầu kỳ của đồ sứ ngự dụng Cảnh Đức Trấn hay đồ sứ ký kiểu triều Nguyễn, gốm Quảng Đức Phú Yên mang vẻ đẹp thô ráp, nồng nặc hơi thở của đất nướng và gió biển. Tương tự như triết lý Wabi-Sabi của trà đạo Nhật Bản – trân trọng những nét biến dạng tự nhiên, rạn nứt và bám dính ngẫu nhiên – gốm Quảng Đức được các nhà sưu tầm cổ vật đánh giá là đỉnh cao của dòng gốm mộc miền Trung Việt Nam.

4.2. Thách thức bảo tồn dòng gốm đã thất truyền

Trải qua những biến thiên lịch sử và sự lấn lướt của gốm sứ công nghiệp cuối thế kỷ XX, các lò bầu nung củi mằng lăng tại Quảng Đức dần tắt lửa. Kỹ thuật phối men vỏ sò huyết tưởng chừng như đã vĩnh viễn chìm vào quên lấp. Tuy nhiên, trong những năm gần đây, nhờ sự nỗ lực của các nhà nghiên cứu văn hóa Phú Yên và tâm huyết phục dựng của thế hệ nghệ nhân trẻ, di sản gốm Quảng Đức Phú Yên đang từng bước được hồi sinh, khẳng định vị thế độc tôn của mình trong bảo tàng mỹ thuật ceramic Việt Nam.