Bí Ẩn Gốm Sứ Biên Hòa Thời Kỳ Đỉnh Cao: Tuyệt Kỹ Men Tro Khắc Chìm Champlevé, Men Đồng Vert de Bien-Hoa Và Di Sản Nghệ Thuật Đất Phương Nam Thế Kỷ XX
Trong bức tranh toàn cảnh của dòng chảy mỹ thuật gốm sứ Việt Nam, nếu như Gốm Bát Tràng trứ danh với chất men rạn cổ kính vùng châu thổ sông Hồng, gốm Chu Đậu kiêu hãnh với sắc men lam thanh thoát thời Lê Sơ, thì gốm Biên Hòa lại vươn mình trở thành một hiện tượng mỹ thuật độc đáo bậc nhất Đông Dương thế kỷ XX. Đó là sự kết tinh kỳ diệu giữa đất bồi đắp lưu vực sông Đồng Nai, kỹ nghệ gốm sành lâu đời của người Việt - Hoa - Khmer, cùng tư duy tạo hình và hóa học men hiện đại từ Trường Mỹ nghệ Thực nghiệp Biên Hòa (lập năm 1903).
Không chỉ đơn thuần là những vật dụng sinh hoạt hay đồ trang trí thông thường, các tác phẩm gốm Biên Hòa thời kỳ hoàng kim (từ những năm 1920 đến 1960) đã từng làm kinh ngạc giới thưởng ngoạn quốc tế tại các kỳ Triển lãm Công xưởng Quốc tế Paris (Exposition Internationale des Arts Décoratifs et Industriels Modernes 1925). Vậy đâu là bí mật tạo nên sức hút vượt thời gian và giá trị khảo cổ - nghệ thuật vô giá của dòng gốm mỹ thuật phương Nam này?
Hiện vật gốm Biên Hòa mỹ nghệ với kỹ thuật khắc nét chìm Champlevé và phối men da lươn, xanh đồng đặc trưng (Nguồn: Wikimedia Commons)
1. Khởi Nguồn Di Sản: Cuộc Giao Thoa Kỹ Nghệ Đông - Tây Bên Dòng Sông Đồng Nai
Từ các xóm lò gốm dân gian đến Trường Mỹ nghệ Thực nghiệp Biên Hòa
Vùng đất Biên Hòa - Đồng Nai từ thế kỷ XVIII - XIX đã là một trung tâm sản xuất gốm sành lu, chậu, nắp đất nổi tiếng với các xóm lò Tân Loan, Cù lao Phố. Tuy nhiên, bước ngoặt lịch sử biến gốm nơi đây thành một dòng "gốm mỹ nghệ" (Ceramique d'Art) đỉnh cao chính là việc chính quyền Pháp thành lập Trường Mỹ nghệ Thực nghiệp Biên Hòa (École d'Art Appliqué de Bien-Hoa) vào năm 1903.
Sự kết hợp giữa nghệ nhân dân gian địa phương và các giảng viên người Pháp tốt nghiệp Trường Mỹ thuật Paris như ông Robert Balick và bà Mariette Balick đã mở ra một kỷ nguyên mới. Họ không xóa bỏ kỹ thuật bản địa mà đưa phương pháp khoa học vào nghiên cứu công thức men khoáng và tạo hình phân tỷ lệ cân đối.
Sự giao thoa văn hóa đa tộc người trong từng thớ đất gốm
Điểm độc đáo của gốm Biên Hòa nằm ở tính đa dạng văn hóa. Bạn có thể bắt gặp trong từng dáng bình, tượng gốm sự hiện diện của:
- Mỹ cảm Pháp (Art Deco & Art Nouveau): Cấu trúc hình học đối xứng, đường nét uốn lượn thanh thoát.
- Mĩ thuật Trung Hoa (Gốm Cây Mai / Chợ Lớn): Kỹ thuật chạm nổi các tích cổ, linh thú, hoa mai, rồng phượng.
- Mỹ thuật Chăm Pa & Khmer: Các hoa văn hoa dây, thần nữ Apsara, họa tiết trang trí phù điêu.
- Hồn Việt Nam Bộ: Cảnh sinh hoạt thôn quê, hoa sen, khóm trúc, cá chép, mục đồng.
2. Tuyệt Kỹ Kỹ Thuật Làm Nên Thương Hiệu Gốm Biên Hòa Đỉnh Cao
Chậu gốm Biên Hòa men trắng ngà tráng mỏng thế kỷ XIX - Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam (Nguồn: Wikimedia Commons)
Phương pháp "Khắc chìm phối men" (Champlevé / Gravure Cerné)
Nếu như gốm vẽ màu dưới men hay vẽ trên men phụ thuộc vào nét bút mảng màu thì gốm Biên Hòa lại nổi tiếng thế giới nhờ kỹ thuật Champlevé (khắc nét chìm cản men). Nghệ nhân dùng dụng cụ kim loại sắc nhọn khắc chìm các đường nét họa tiết lên xương gốm khi mộc còn mềm (dạng độ ẩm nốt bấc).
Các đường rãnh khắc chìm này không chỉ định hình hoa văn mà còn đóng vai trò như bức tường ngăn cản các màu men hóa chất mộc chảy tràn vào nhau khi nung ở nhiệt độ cao (1.200°C - 1.250°C). Nhờ đó, mỗi mảng hoa văn gốm Biên Hòa giữ được sự sắc nét, rực rỡ và có chiều sâu nổi bật như một bức tranh khắc kim loại hay tranh kính trang trí.
Công thức men tro tự nhiên và sắc men huyền thoại "Vert de Bien-Hoa"
Bí quyết cốt lõi tạo nên linh hồn của gốm Biên Hòa chính là công thức men độc quyền chiết xuất từ nguyên liệu thiên nhiên Nam Bộ:
- Men tro (Wood ash glaze): Đốt từ vỏ trấu, gỗ củi địa phương phối hợp với đá thạch anh sông Đồng Nai và đất sét trắng.
- Men đồng (Copper glaze - Vert de Bien-Hoa): Sử dụng quặng đồng nung chảy hòa cùng men tro, tạo ra màu xanh đồng rỉ gỉ (verdigris) hoặc xanh ngọc rêu vô cùng đặc trưng mà giới sưu tầm quốc tế gọi riêng là "Vert de Bien-Hoa".
- Men da lươn & men đá đỏ: Khai thác từ quặng sắt, đá ong vùng Bửu Long, tạo nên sắc nâu da lươn ấm áp, trầm mặc.
"Sắc men xanh đồng Vert de Bien-Hoa không rực rỡ một cách gượng ép mà mang chiều sâu của thời gian, như màu rêu phong phủ lên đá cổ sông Đồng Nai. Đó là đỉnh cao của sự hòa quyện giữa hóa học men hiện đại và nguồn khoáng sản đất Việt."
3. Bảng So Sánh Đặc Điểm Kỹ Thuật Gốm Biên Hòa Và Các Dòng Gốm Cổ Việt Nam
Tiêu chí Gốm Biên Hòa (Thế kỷ XX) Gốm Bát Tràng (Lê - Nguyễn) Gốm Cây Mai (Sài Gòn) Xương gốm (Body) Gốm sành xốp (Earthenware/Stoneware), đất sét trắng & bán cao lanh địa phương Đất sét trúng/trắng Sông Hồng, nung nhiệt độ cao thành sành cứng hoặc sứ Đất sét đỏ/nâu bồi đắp, nung nhiệt vừa, xương thô chắc Kỹ thuật trang trí Khắc nét chìm (Champlevé), chấm men nhiều màu, trạm nổi Art Deco Vẽ men lam dưới men, đắp nổi, tạo men rạn nứt tự nhiên Đắp nổi phù điêu dày, tráng men đa sắc (xanh coban, vàng, xanh lục) Màu men đặc trưng Xanh đồng (Vert de Bien-Hoa), xanh đá bửu long, men tro trấu, nâu da lươn Men rạn ngà, men lam (cobalt), men ngọc chanh, men dưa hấu Men gốm nhiều màu: xanh bích, vàng hoàng gia, nâu gồ gề
Chân đèn gốm Biên Hòa phủ men xanh đồng rêu cổ kính - Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam (Nguồn: Wikimedia Commons)
4. Đỉnh Cao Vươn Tầm Quốc Tế Và Di Sản Văn Hóa Phương Nam
Thế kỷ XX: Dấu ấn rực rỡ tại các hội chợ mỹ thuật Châu Âu
Vào thập niên 1920-1930, gốm Biên Hòa chính thức rời khỏi phạm vi tiêu dùng nội địa để bước vào các bảo tàng và bộ sưu tập danh giá tại Pháp, Mỹ, Nhật Bản. Tại Hội chợ Triển lãm Quốc tế Paris năm 1925, sản phẩm gốm Biên Hòa đã giành Huy chương Vàng, khiến báo chí phương Tây không tiếc lời ca ngợi là "sự hồi sinh ngoạn mục của mỹ nghệ bản địa Đông Dương".
Di sản bảo tồn và giá trị trong sưu tầm hiện đại
Ngày nay, những hiện vật gốm Biên Hòa thời kỳ đầu (1903 - 1975) có chữ ký của các nghệ nhân nổi tiếng như Nguyễn Văn Tày, Đội Có, hay tem nhãn của Trường Mỹ nghệ Biên Hòa (BIEN HOA) đều là những cổ vật được săn đón gắt gao trên các sàn đấu giá quốc tế. Chúng không chỉ có giá trị kinh tế cao mà còn là minh chứng lịch sử ghi dấu bước chuyển mình của mỹ thuật Việt Nam từ thủ công truyền thống sang mỹ nghệ hiện đại.
Dù trải qua bao biến thiên của lịch sử và sự cạnh tranh của công nghiệp gốm sứ hiện đại, dòng gốm Biên Hòa với sắc men xanh đồng Vert de Bien-Hoa và kỹ thuật khắc chìm tỉ mỉ vẫn mãi là niềm tự hào kiêu hãnh của di sản văn hóa đất phương Nam.