Bí Ẩn Gốm Sứ Ogata Kenzan Thế Kỷ XVII – XVIII: Tuyệt Kỹ Vẽ Men Sơn Thủy Rinpa, Chiếc Hộp Trầm Hình Quạt Và Cuộc Cách Mạng Thẩm Mỹ Trà Đạo Nhật Bản

Vào giai đoạn hoàng kim của thời kỳ Edo (1603–1867), thành phố Kyoto không chỉ là thủ đô tri thức và nghệ thuật của Nhật Bản mà còn là nơi chứng kiến một cuộc cách mạng vô tiền khoáng hậu trong lịch sử gốm sứ Á Đông. Đó là sự xuất hiện của Ogata Kenzan (vĩ đại 1663–1743) – đại sư gốm sứ đã biến những vật dụng trà đạo vốn mang tính công năng thuần túy trở thành những bức họa hai chiều tinh tế mang hơi thở của thi ca và triết học Thiền tông.

Trái ngược với vẻ đẹp mộc mạc, ngẫu nhiên của gốm Raku hay sự u buồn nguyên sơ của gốm Bizen, gốm Ogata Kenzan đại diện cho đỉnh cao trí tuệ của trường phái nghệ thuật Rinpa (Lâm Phái). Qua bàn tay của ông và người anh trai là đại danh họa Ogata Kōrin, gốm sứ đã thoát khỏi giới hạn của đất sét nung để trở thành tấm toan vẽ sống động, chứa đựng cả mùa xuân, mùa thu và tinh thần tự do của tầng lớp thị dân văn minh thời Genroku.

1. Ogata Kenzan Và Trường Phái Rinpa: Cuộc Giao Thoa Giữa Hội Họa Và Đất Sét

Nguồn Gốc Dòng Tộc Nghệ Thuật Đô Thành Kyoto

Ogata Kenzan (sinh ra với tên Ogata Shinsei) xuất thân từ gia tộc Karigane-ya – một trong những nhà cung cấp gấm vóc xa hoa bậc nhất cho triều đình Hoàng gia Nhật Bản và các phu nhân Shogun. Nhờ nền tảng gia giáo quý tộc và sự tiếp xúc sớm với thư pháp, văn học cổ điển cùng nghệ thuật Trà đạo (Chanoyu), Kenzan đã nuôi dưỡng một tâm hồn nghệ sĩ đầy khác biệt.

Năm 1699, Kenzan mở lò nung riêng tại Narutaki, phía tây bắc Kyoto. Tên gọi Kenzan (Càn Sơn) nghĩa là 'Ngọn núi phía Tây Bắc', xuất phát từ vị trí địa lý của lò nung so với cung điện Hoàng gia. Tại đây, ông bắt đầu thử nghiệm việc kết hợp hội họa Rinpa – một phong cách đặc trưng bởi tính giản lược hình khối, sử dụng mảng màu phẳng và motifs thiên nhiên cách điệu – lên trên bề mặt đồ sứ và đồ sành (stoneware).

Kỹ Thuật Thơ - Họa - Gốm Tam Hợp

Điều làm nên bản sắc vô nhị của gốm Ogata Kenzan chính là sự hợp nhất giữa ba yếu tố: Thư pháp, Hội họa và Chế tác gốm. Trước Kenzan, các nghệ nhân gốm Nhật Bản hầu hết phân chia rạch ròi giữa người làm xương gốm và người vẽ men. Kenzan là một trong những nghệ sĩ độc lập đầu tiên tự tay thiết kế, viết thơ waka và ký tên mình lên tác phẩm như một tuyên ngôn nghệ thuật cá nhân.

Hình 1: Hộp trầm bằng gốm sứ hình quạt gấp đóng kín (Kōbako) do Ogata Kenzan chế tác thế kỷ XVIII (Nguồn: Bảo tàng Nghệ thuật Walters / Wikimedia Commons)

2. Tuyệt Kỹ Hộp Trầm Hình Quạt Gấp (Kōbako): Đỉnh Cao Tạo Hình Gốm Sứ Kenzan-yaki

Hình Dáng Chiếc Quạt Gấp Ōgi – Biểu Tượng Của Tinh Tế Trà Đạo

Một trong những hiện vật kinh điển phản ánh tư duy tạo hình thiên tài của Kenzan là chiếc Hộp trầm gốm hình chiếc quạt gấp (Incense Box in the Shape of a Folding Fan) hiện đang được trưng bày tại Bảo tàng Nghệ thuật Walters (Mã số 491372). Trong nghi thức Trà đạo Nhật Bản, hộp trầm (Kōbako) đóng vai trò vô cùng thiêng liêng; nó chứa đựng những viên trầm hương thơm ngát được đặt vào lò than trước khi pha trà.

Thay vì tạo ra chiếc hộp hình tròn hoặc hình vuông truyền thống, Kenzan đã mô phỏng chính xác hình dáng của chiếc quạt gấp (Ōgi) – một vật dụng tùy thân đại diện cho sự tao nhã và thanh lịch của giới văn nhân thời Edo. Đường cong của nắp hộp, nét uốn lượn của nan quạt và tỷ lệ hình học được tính toán hoàn hảo sao cho vừa vặn nằm gọn trong lòng bàn tay của Trà sư.

Hội Họa Men Đa Sắc Dưới Men Vĩnh Cửu

Bề mặt chiếc hộp trầm được phủ lớp men ngà đục nhẹ, điểm xuyết các họa tiết cỏ cây mùa thu và sóng nước nhẹ nhàng bằng kỹ thuật vẽ dưới men (underglaze). Kenzan ứng dụng kỹ thuật màu oxit sắt (iron brown) và oxit coban (cobalt blue) kết hợp với men chì đa sắc, tạo nên những đường nét bay bổng như một bức tranh thủy mặc trên giấy dó.

Hình 2: Tuyệt phẩm hộp trầm hình quạt gấp Ogata Kenzan ở trạng thái mở nắp hé lộ không gian chứa trầm hương bên trong (Nguồn: Bảo tàng Nghệ thuật Walters / Wikimedia Commons)

3. Quy Trình Chế Tác Và Kỹ Thuật Men Đất Bát Diện Của Ogata Kenzan

Để đạt được sự kết hợp mượt mà giữa đất sành mộc mạc và chất thơ hội họa, Ogata Kenzan đã phát minh ra nhiều kỹ thuật nung và xử lý bề mặt mang tính đột phá:

• Kỹ thuật Utsushi (Chép mẫu và sáng tạo lại): Kenzan nghiên cứu kỹ lưỡng gốm sứ Cảnh Đức Trấn (Trung Quốc), gốm Celadon Cao Ly (Triều Tiên) cũng như gốm sứ Hà Lan (Delftware) để chắt lọc những đường nét phương Tây lẫn Á Đông vào sản phẩm.
• Bột Đất Trắng Slip (Engobe): Trước khi vẽ tranh, Kenzan phủ một lớp bùn đất sét trắng mịn (slip) lên xương gốm đất nung xốp màu nâu sẫm. Kỹ thuật này tạo ra một nền 'toan vẽ' hoàn hảo, giúp màu sắc hội họa nổi bật rõ nét mà không bị xám xịt do màu của cốt đất.
• Triết lý Kenzan Signatures: Chữ ký 'Kenzan' (乾山) được viết bằng nét thư pháp phóng khoáng ở đáy hoặc bên hông hiện vật không chỉ là dấu xác thực mà còn là một phần cấu thành nên bố cục mỹ thuật của tác phẩm.

Đặc Tính Kỹ ThuậtGốm Raku Truyền ThốngGốm Ogata Kenzan (Kenzan-yaki)Nhiệt độ nungThấp (800°C – 1000°C)Trung - Cao (1000°C – 1250°C)Phương pháp tạo hìnhNặn tay, gọt giũa thủ côngĐổ khuôn hình học, xoay gốm kết hợp tấm đất (slab-building)Phong cách trang tríPhủ men đơn sắc, hỏa biến ngẫu nhiênHội họa Rinpa, viết thơ waka, họa tiết thiên nhiên đa sắcTầm vóc văn hóaBiểu tượng Wabi-sabi mộc mạcGiao thoa giữa Thơ - Họa - Gốm mỹ nghệ thượng lưu

4. Tầm Ảnh Hưởng To Lớn Của Di Sản Gốm Kenzan Đối Với Nghệ Thuật Thế Giới

Sự ra đời của dòng gốm Kenzan-yaki không chỉ làm thay đổi diện mạo trà đạo thời Edo mà còn đặt nền móng cho phong trào gốm nghệ thuật hiện đại (Studio Pottery) ở cả phương Đông lẫn phương Tây thế kỷ XX.

"Gốm Ogata Kenzan là khoảnh khắc kỳ diệu khi chiếc bát trà không còn là một vật chứa vô ngôn, mà trở thành một tập thơ waka được viết bằng lửa, men và đất sét."

Nghệ nhân gốm huyền thoại người Anh Bernard Leach (1887–1979) cùng nhà triết học Yanagi Sōetsu khi sang Nhật Bản nghiên cứu đã bị mê hoặc hoàn toàn bởi tinh thần tự do của Kenzan. Leach thậm chí đã thụ phong danh hiệu 'Kenzan thế hệ thứ VI' và mang kỹ thuật vẽ men độc đáo này trở về châu Âu, khởi đầu cho làn sóng gốm mỹ nghệ hiện đại tại phương Tây.

Hình 3: Bát trà gốm Nhật Bản mang tên Kengyō-utsushi chịu ảnh hưởng từ phong cách tạo hình và men màu của Ogata Kenzan (Nguồn: Wikimedia Commons)

5. Kết Luận: Bài Học Thẩm Mỹ Vĩnh Cửu Từ Ogata Kenzan

Hơn ba thế kỷ đã trôi qua, những tác phẩm gốm sứ của Ogata Kenzan – từ chiếc hộp trầm hình quạt gấp thanh tao tại bảo tàng Walters cho đến những đĩa vuông vẽ hoa anh đào, lá phong ngập tràn sắc thu – vẫn tiếp tục truyền cảm hứng mãnh liệt cho giới nghiên cứu và thưởng ngoạn nghệ thuật toàn cầu. Ông đã chứng minh rằng: nghệ thuật gốm sứ không bao giờ bị bó hẹp trong các quy chuẩn khuôn mẫu cứng nhắc, mà chính là sự tự do thể hiện tâm hồn, triết lý sống và tình yêu thiên nhiên sâu sắc của con người.